Lugha na matumizi yake yanahusiana na mitazamo na dhana nyingi ambazo tunarudia katika maisha ya kila siku na tunaziona kuwa za kweli au zinazoeleza hali halisi. Kwa mfano, tunaweza kuhusisha lafudhi ya msemaji na tabia zake au eneo analotoka. Hata hivyo, hitimisho nyingi kama hizi zinatokana na historia na utamaduni, si kwa asili ya lugha yenyewe. Mojawapo ya mambo haya ni uainishaji wa lugha, unaotumika hata katika mifumo ya uainishaji ya maktaba.

Katika utafiti wa lugha, kuna aina mbalimbali za uainishaji, lakini maktaba hutumia uainishaji wa kinasaba (genealogical classification), yaani kugawanya lugha kulingana na uhusiano wa kifamilia unaodhaniwa. Lugha za dunia zimegawanywa katika familia za lugha, ambapo lugha ndani ya familia moja zina uhusiano wa kifamilia, angalau wa mbali, na uhusiano huu hauwezi kuthibitishwa kati ya familia tofauti. Uainishaji huu unafanywa kwa kuchunguza lugha za sasa na pia data ya kihistoria inayopatikana, ili kupata picha ya lugha za zamani. Uainishaji wa kinasaba hutumia pia utafiti wa kihistoria na wa akiolojia, unaosaidia kuweka mzungumzaji wa lugha fulani katika muktadha wa kijiografia na kihistoria. Zaidi ya hayo, siku hizi hutumika utafiti wa vinasaba, unaoweza kutoa taarifa kuhusu asili ya watu wa eneo fulani.

Uainishaji wa kinasaba hufanya kazi vizuri zaidi kwa lugha ambazo bado zinatumika sana na ambazo zina data nyingi za kihistoria. Mfano wa familia ya lugha kama hiyo ni familia ya lugha za Kihindi-Kiulaya (Indo-European), familia kubwa zaidi duniani kwa idadi ya wasemaji: inajumuisha lugha nyingi za Ulaya (lakini si Kifinland na lugha zake za kifamilia) na pia lugha nyingi za Mashariki ya Kati na Asia ya Kusini, kama vile Kiajemi na Kihindi. Isimu linganishi, inayolenga kuonyesha uhusiano wa kifamilia wa kihistoria wa lugha, ilianza mwishoni mwa karne ya 18, wakati Wazungu walipoimarisha biashara Asia ya Kusini na baadaye kuanzisha ukoloni. Maafisa wa biashara na utawala walivutiwa na lugha za maeneo hilo na kugundua kuwa lugha ya kale ya Kisanskriti na lugha nyingi za sasa zina uhusiano na lugha za Ulaya.

Hata hivyo, uainishaji wa kinasaba daima una kiwango fulani cha kutokuwa na uhakika na hauwezi kutoa picha kamili ya historia ya lugha. Mifano ya miti ya kifamilia (family trees) inayotumika mara nyingi huonyesha kana kwamba lugha hugawanyika mara moja katika matawi tofauti. Hii ni kama miti ya kifamilia ya binadamu, ambako mfano huo umetolewa. Lakini kwa lugha, mgawanyiko mara nyingi hauendi moja kwa moja; badala yake, wasemaji wa lahaja mbalimbali huingiliana, na hivyo lugha huathiriana. Zaidi ya hayo, lugha zote hai hubadilika kila wakati na huathiriwa na mambo mengi yasiyo ya kiisimu.

Mifano ya miti ya kifamilia pia hutoa taswira potofu kana kwamba lugha zote ni tofauti na zenye mipaka ya wazi. Hii inaweza kutokea pale ambapo wasemaji wa lugha moja wanagawanyika na kuhamia maeneo tofauti, na lugha hubadilika kwa njia tofauti. Lakini katika dunia ya sasa, ni jambo la nadra sana kwa wasemaji wa lugha kuishi kwa kujitenga kabisa na wasemaji wa lugha nyingine, hivyo mara nyingi haiwezekani kuweka mipaka ya wazi kati ya lugha. Mipaka ya lugha mara nyingi ni uamuzi wa kisiasa kuliko sifa ya lugha. Mfano ni Kiswidi na Kinorwe, ambavyo kwa misingi ya kiisimu vinaweza kuonekana kama lahaja za lugha moja, lakini vinatenganishwa na mipaka ya kitaifa.

Dunia imekuwa na lugha nyingi tangu mwanzo wa lugha ya binadamu. Watu pia wamekuwa wakizungumza lugha nyingi kulingana na muktadha na mahitaji. Kutoa jina kwa lugha na kutenganisha lugha kama vitengo tofauti huonekana kwetu kuwa jambo la kawaida, lakini ni utaratibu wa hivi karibuni katika historia ya binadamu, wenye mizizi inayohusiana kwa kiasi fulani na ukoloni.

Wakati Wazungu walipanua mamlaka yao katika maeneo mapya, walikutana na idadi kubwa ya lugha ambazo zilikuwa kwao mpya kabisa. Kama ilivyo katika mambo mengine mengi, Wazungu walitaka “kupanga” lugha ili hali iliyoonekana kama machafuko iweze kudhibitiwa vizuri. Kwa mfano, lugha zilizotumika katika maeneo mengi ya Afrika hazikuwa tofauti kabisa, bali zilikuwa mitandao ya lahaja zinazotofautiana kidogo. Hivyo, wakazi wa vijiji jirani waliweza kuelewana, lakini kadri umbali ulivyoongezeka, kuelewana kulipungua. Wazungu walitenganisha mitandao hii ya lahaja kwa kutumia vigezo vya bandia na kuziita lugha tofauti. Mfano ni lugha rasmi za Afrika Kusini zinazojulikana kama lugha za Kinguni: Kizulu, Kixhosa, Kindebele na Kiswati, ambazo kwa mtazamo wa kiisimu na uelewana zingechukuliwa kama lahaja za lugha moja, lakini leo zinachukuliwa kama lugha tofauti. Tofauti hizi ziliimarishwa kwa makusudi wakati wa sera ya ubaguzi wa rangi (apartheid) kwa kuhamisha watu kulingana na lugha walizozungumza. Kama lugha tofauti, hakuna mojawapo ya lugha za Kinguni yenye idadi kubwa ya wasemaji kiasi cha kutishia nafasi ya Kiingereza au Kiafrikaans, lakini kama zingehesabiwa kama lugha moja, lugha za Kinguni zingekuwa lugha kubwa zaidi nchini.

Mara nyingi hakukuwa na haja ya kuzipa lugha majina kabla ya ujio wa Wazungu; kilichoonekana kuwa muhimu ni asili ya kijiji. Hivyo majina ya vijiji au maeneo mara nyingi yakawa majina ya lugha. Au jina la lugha lilitokana na kutoelewana, kama ilivyokuwa kwa lugha iitwayo Kiha inayozungumzwa magharibi mwa Tanzania: Wakati wageni waliuliza wakazi wa eneo hilo ni nani na wanazungumza lugha gani, wakazi walijibu kuwa wao ni Abaha ‘watu wa hapa’ na wanazungumza Igiha ‘kwa namna ya hapa’. Jina la lugha likawa Kiha, ingawa linamaanisha tu ‘kihapa’.

Ikiwa lugha hazikuwa awali vitengo vilivyotenganishwa na kupewa majina, kwa nini leo mara nyingi tunaziona hivyo? Harakati za kikoloni ziliunda haja ya kufafanua na kuainisha lugha, na hivyo kutoa njia ya kutawala wengine. Wakati ukoloni ulipoanza, Ulaya ilikumbwa na mawazo ya utaifa, yaliyotoa msingi wa kiitikadi kwa ukoloni. Utaifa pia umeathiri sana mtazamo wetu wa sasa kuhusu lugha. Utaifa ni imani kwamba kuna mataifa yenye umoja yanayostahili mamlaka ya kisiasa. Kwa mtazamo wa utaifa, taifa huunda dola ya kitaifa, na lugha moja maalum ni sehemu ya utambulisho wa kitaifa. Utaifa huficha historia, tamaduni na utofauti wa asili wa lugha, ambao upo hata ndani ya kila nchi. Vilevile, mipaka ya nchi haiweki vizuizi vya wazi kwa shughuli za watu; mitandao ya lugha huendelea kuvuka mipaka ya kitaifa (mfano uliotolewa awali kuhusu Kiswidi na Kinorwe).

Hata dhana ya “lugha ya mama”, inayojulikana sana kwa Wafinland, inatokana na utaifa – kwa kuwa taifa “kwa asili” lina lugha moja inayoliunganisha na kuwa nguzo ya utambulisho wa kitaifa. Hii mara nyingi husababisha kuona lugha moja kama hali kamilifu. Itikadi ya lugha ya kitaifa pia imeunda msingi wa ukosefu wa usawa kati ya lugha: lugha ya kitaifa mara nyingi hupewa hadhi ya lugha rasmi, huku lugha nyingine zikisahauliwa au matumizi yake kupunguzwa kwa makusudi. Kwa mfano, Tanzania ina zaidi ya lugha 100, lakini Kiswahili kilichochaguliwa kuwa lugha ya kitaifa ndicho lugha pekee ya kufundishia katika shule za msingi. Katika shule ya sekondari na elimu ya juu, lugha ya kufundishia ni Kiingereza, nafasi yake ikiwa urithi wa ukoloni.

Uainishaji wa lugha unaweza kuonekana kama njia ya kiufundi ya kupanga nyaraka za maktaba, lakini kama ilivyoelezwa, njia hii pia inatokana na maamuzi ya makusudi ya enzi fulani, yaliyosaidia kuimarisha mtazamo kuhusu lugha na nafasi yake duniani. Kama ilivyo kwa itikadi kwa ujumla, vizazi vinavyofuata hurudia mifumo ya kawaida bila kuhoji na hatimaye kuiona kama jambo la kawaida. Lakini je, badala ya kutenganisha lugha, maktaba zingeweza kusaidia kuvuka mipaka ya bandia ya lugha? Hivyo, mtu anayetafuta vitabu kwa Kiswidi angeweza kupanua mtazamo wake na kugundua kuwa anaweza kuelewa Kinorwe vya kutosha. Na maktaba za Finland, ambazo zina machache sana kwa anayehitaji, kwa mfano, vitabu kwa Kizulu, zingekuwa na machache zaidi kama matokeo ya utafutaji wa vitabu vya Kizulu yangetoa pia vitabu vya lugha nyingine za Kinguni.

Lotta Aunio, Profesa Mshiriki wa Utafiti wa Afrika
Mhadhiri wa Lugha za Kibantu
Chuo Kikuu cha Helsinki